Momčilo Nastasijević (1894-1938)

Rođen je pod Rudnikom u varošici Gornjem Milanovcu 1894.Rođen je u porodici neimarskoj, poreklom sa Ohrida među brojnom braćom i sestrama.Osnovnu školu i gimnaziju učio je u Gornjem Milanovcu , zatim u Čačku da bi završio u Beogradu, gde nastavlja da studira francuski jezik i književnost.

Za vreme I svetskog rata živi ponovo u Milanovcu da bi se posle rata vratio u Beograd i nastavio studije. 1923 godine provodi leto u Parizu. Po završenim studijama radi kao gimnazijski professor i na tom poslu ostaje sve do svoje smrti.

Sa objavljivanjem svojih dela počinje kasnije jer on piše sporo menjajući svoju pesničku fakturu, eksperimentiše u drami, u prozi i u stihu, piše eseje o literaturi i umtnosti. 1927 objavljena je njegova muzička drama Međuluško blago i pripovetke Iz tamnog vilajeta. Jezička nerazumljivost njegovog izraza čini ga slabo prihvaćenim od strane čitalaca njegovog doba. 1923 objavljuje svoju prvu pesničku zbirku 5 lirskih krugova koja odjekuje samo u uskim krugovima. Kasnije je ova zbirka dopunjena sa još dva lirska kruga tako da danas imamo Sedam lirskih krugova. Pisao je i drame : Nedozvani, Gospodar Mladenova kci, Kod Večite slavine. Krhke građe, kasnije bolestan od tuberkuloze Momčilo Nastasijević umire 1938 godine u svojoj 44 godini života.

Momčilo Nastasijević je potpuno samosvojna i usamljena ličnost u srpskoj književnosti između dva veka, koji je istovremeno bio prisutan i aktivan u selektivnim beogradskim književnim krugovima i dostojanstveno se odupirao tadašnjim modernim pravcima čiji su prethodnici bili Crnjanski, Rastko Petrović, iako ih je, naročito pomenute književnike, neobično poštovao.

Razjašnjenje takvog mogućeg Nastasijevićevog statusa jeste u faktu da se njegov pesnički, prozni i dramski opus može objediniti u jedinstven književni jezik i jezikotvorački domet, često nedostupan i kritičarima i čitaocima. Kada se uzme u obzir i Nastasijevićev esejistički rad, koji prethodeći njegovom pesništvu, uporno objašnjava njegov celokupan književni rad, dajući prednost značaju pesničkog izraza, dolazimo do zaključka da je sam Momčilo Nastasijević sa svojim književnim delom, iako bez direktnih pesničkih sledbenika, zapravo osoben i neobično vredan književni pravac u međuratnoj srpskoj književnosti. Stoga čudi zašto su pravo čitanje i posledični vrednosni sudovi o Nastasijevićevoj poeziji izostali i kasnili, uprkos tome što su njegovi eseji bili uvodnici u čitanje i vrednovanje njegovih, ionako malobrojnih stihova.

Naime, Nastasijević je za života bio omiljen u užem pesničkom krugu (srodnom, a ne elitističkom), a van njega nedovoljno poznat i proučavan, poput pravog „pustinjaka u gradu”, kako je to primetio Velibor Gligorić.
Naročito iznenađuje zašto je hermetičan, redukovan, ali zgusnut i misaono dubok stih, vezan za duh i tlo rodnog podneblja tek naknadno prepoznat kao moderan i vredan pesnički iskaz, koji je iako samonikao i usamljen, ipak bio i potreban i neophodan srpskoj književnosti.

U objašnjenju kako kazivanje iz pozicije drevnosti, uopšte, može prerasti u moderan i originalan stih, Zvonimir Kostić70 je konstatovao da prepoznatljivi leksički arhaizmi, zatim zajednički ili bliski sadržaji iz kolektivnog pamćenja, kao i nesvesno uspostavljene slike iz dubine psihologije, koje savremeni tumači najčešće označavaju pojmom arhetipova, prisutni su kod naših brojnih pesnika. Ali, da bi se arhaizmi transformisali u moderan diskurs potrebno je drevnim sadržajima ugraditi vlastitost (iskustvo, talenat, emocije, asocijacije, igrivost reči) u vidu kohezionih sastojaka.

Zatim, bitna je i mašta kao potpuno samostalna duševna sposobnost građenja novih celina iz predstava i promisli, pre svega, kombinovanjem pomenutih elemenata reproduktivne svesti. Na taj način, kako zagovara Bašlar, arhetipovi predstavljaju prvobitnu psihičku stvarnost, čija je drevnost nepobitna i u koje nas uvodi pesnička iluminacija. Pesničke slike, dakle, nisu ništa drugo do slike pesničkog bića, koje potiču iz oniričkih dubina i davnina, povezujući i sabirajući i lična i plemenska iskustva i duhovnost, u međuvremenu nataložena. Doživljaj pesničkih slika je pesnički doživljaj sveta i samoga sebe71.
Nastasijevićeva upotreba našeg folklora, prepoznatljive „maternje melodije”72, zajedničkih drevnih arhetipskih totema, čini svojevrsno ovaploćenje simbolističkih ideja na polju kolektivne duhovne baštine u kojoj pesnik traga za tajnom iskona, kao i za tajnom sopstva, potvrđujući premisu Nikole Koljevića da je Nastasijevićeva poetika izrasla iz temelja evropskog simbolizma73.

Ali, bitno je napomenuti i ustanoviti diferencu da Nastasijević ne koristi i ne preuzima gotove jezičke i pesničke obrasce, već ih sam pronalazi, pesnički pročišćava i međusobno kontaktira, da bi se što dublje spustio do korena iz kojeg su ponikli i ti obrasci, a i pisac i čitaoci odnosno njihovi preci.
Važno je istaći da Momčilo Nastasijević u potrazi za rečima koje ćemo svi prepoznati i prisvojiti, morao je da raskopava gromade prohujalog vremena i fakata, i da u tom talogu i prahu pronađe čovekov otisak i da ga iz zaborava i rukavaca vrati samome čoveku.

Možemo se složiti sa zaključkom Muharema Pervića74 da prošlost za Nastasijevića nije samo ono što je bilo, već i ono što jeste i ono što će tek biti. To je poetsko vreme, u kojem, po biblijskom savetu, koren života nastoji uočiti ono šta će biti ili što je moglo biti. To poetsko vreme ovog metafizičkog pesnika jeste večnost.